محمد مهدى ملايرى
139
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
نوبخت از فارسى به عربى ترجمه كرده نام و نشانى در مصادر تاريخى نمىيابيم . حاج خليفه در كشف الظنون كتابى به نام او ياد كرده كه ممكن است از ترجمههاى وى باشد . خاندان نوبختى در طى مدتى طولانى نزديك به سه قرن از اوايل قرن دوم تا اوايل قرن پنجم هجرى در امور مختلف خلافت اسلامى چه از لحاظ ادارهء امور ديوانى يا در علوم و ادبيات و فرهنگ عربى و اسلامى شهرت و مقامى شايسته داشتهاند ، و اشتغالات علمى آنها هم منحصر به يك يا دو رشته نبوده بلكه در بسيارى از رشتههاى علمى و ادبى و دينى عصر افرادى از اين خاندان سرشناس شدهاند ، خود نوبخت و پسرش ابو سهل و چند تن از فرزندان ابو سهل در علم نجوم شهرت يافتند و آنها بودند كه براى نخستين بار علم نجوم را از راه كتابهايى كه از زبان فارسى ترجمه كردند به زبان عربى درآوردند . سه تن از افراد اين خاندان نيز در ادبيات عرب بهواسطه آنكه اشعار سه تن از شعراى نامى عرب : ابو نواس ( 141 - 199 ) و بحترى ( 206 - 283 ) و ابن رومى ( 212 - 283 ) را جمع و تدوين كرده بودند شهرت يافتند . و عدهاى از اين خاندان نيز در علوم دينى تبحر يافتند . و چند تن از آنها هم از علما و متكلمان بزرگ شيعه گشتند . و اثر زيادى در تحكيم مبانى اين مذهب بر اساس قواعد كلامى داشتند كه از آن جملهاند ابو محمد حسن بن موسى نوبختى ( درگذشته در سال 300 يا 301 ) مؤلف كتاب فرق الشيعه و كتاب الاراء و الديانات . وى نخستين كسى است كه كتابى در ملل و نحل تأليف كرد . و ديگر شيخ ابو اسحق نوبختى مؤلف كتاب الياقوت فى علم الكلام است كه در آن مباحث علم كلام براساس مذهب شيعه تقرير شده است . و اين كتاب را در نزد علماى شيعه قدر و منزلتى فراوان است و چندين بار شرح و تفسير شده است . و چند تن از افراد اين خاندان نيز به كار نويسندگى و دبيرى ديوان خلفا و كارگزاران ايشان شهرت يافتهاند ، كه از آن جمله ابو اسحق پسر ابو سهل نوبختى